Ez 01. 01. 1966 de Suwêreki di, dewda Anazoy di amêya dinya. Asas dewa kalik û pirîkandê mi Girgomez a. Pîyê mi Girgomezi di Ellahî dayo. Laberê o zî Girgomezi di nêmendo. Qeçekîna mi Anazo, Qerebircik, Çatoki, Helebî, Axşûn û Suwêreki di ravêrdi. Edebîyatdê Zazakî di, feko ke mi tercîh kerdo zî fekê nê dewan û mîyandê Suwerek o, ê dewda ma ya Girgomezi nîyo. Laberê giraney û zengîneya Girgomezi mi ser o bol a. Coyê min ê Çatoki yeno mî vîrî. Laberê Anazo û Qerebircik di ez hewna qeçê dergûşi bîya. Ma şîyê ûjanan û fina vijîyayê. Çatok ra dima, ma şîyê Helebî, esas çimê mi na dewi di abîyay. Ma na dewda Helebî di şeş hewt serrîy mendîy û ûja ra şîyê dewa Axşûni. Çirê hendayên cay? Ez a hewna cayanê kalik û pêrdê xwu zî nêvana. A rezîleyda înan rê ne qelemî, ne zî murekeb bes keno. Laberê bi kilmaney a wina yo: Pîyê kalikdê mi bi tewrdê di birarandê xwu ya şino Herbo Umûmî yo Siftekên (vanê Seferberey, bi texmîn serra 1914) û deha nîno. Ma ne zanê bîyo şehîd, ne zî zanê êsîr kewto. Kalikê mi, kalikdê min ê bînî (apdê xwu) het de sêkur maneno. Şeş serrana tepîya zî ma ya ci şina heq û rezîleya ê wextê çinêbîyayeni, xela û nanweşey zî ser o ya. Kalikê mi a dewi to rê, na dewi mi rê, dewi bi dewi geyreno, cit û şuwanîna şarî keno. Fini bena ki keda ci, ci destan mîyan ra vijêna. Laberê o cealmatey anceno xwu sîne. Serra 1969î di wexto ki bi tayên qeçan û veyverda xwu ya (marda min a) şino Adana, kamyoni mîyan di zêdê finandê bînan pîrika mi tembe keno û dîrê finîy qîrreno, pîrikda mi rê vano: -Keynê, ti qeçan xwu vîra nêkerê ha! Ti miheqqeq birişê mekteb, ti ci qeyd kerê! Nê qeçekan ra bolin mekteb wend û dezgeyan di bî wahîrê cayan. Wexto ki mi na tarîxê keyedê xwu nuşnê, bermî û hersan ra mi nêşa xwu tepêşo, hîssê mi dekewtîy de, weş nênusîya. Qeç û torinê kalikdê min o ki na neçarey û sêkureyda kalikdê mi ra nêbîyo bintesîr çinî yo. Dewleti zî nika ma û ziwanê ma qebûl nêkena. Hele biewnî na bêçareyey û rezîleyda ma ra! Ez zî 1976 di, Suwêreki di, Mektebdê TEYBO (Temel Eğitim Yatılı Bölge Okulu) y di qeyd bîya û mi dest kerd bi wenden. Mi tîya di çehar serrîy wend û çehar serrana tepîya qandê olayîyandê 1978 û 1980, îhtîlaldê 12ê Eylûlî di mektebê ma zî gêrîya (verê coy, serrên ma û eskerana pîya mekteb di mendê), eskeran ma vetîy û ma Wêranşar û Hîlwan û Bozewa û Mazîdaxî ra vila kerdîy. Hembazan mîyan ra ez rişîyaya Wêranşar. Di wayê min ê werdîy (jew sinifda didîy di, jewi zî zêdê mi ravêrdi bî panc) rişîyay Bozewa. Mi Wêranşar di serrên mekteb wend, mektebê xwu bi siftekêney a qedîna. Ma kewtîy îmtîhanên û ma ûja ra rişîyay "Mazıdağ YİBO" Mazîdax di zî mi di serrîy wend tepîya, mi neqlê xwu waşt Adana û ez şîya, mi MustafabeyliYİBO (Yatılı İlköğretim Bölge Okulu) di serrên wend û qedîna. Ez dekewta îmtîhanên, dima miBitlis Öğretmen Lisesi qezenc kerd û ez şîya ûja. Bitlis di serrên wend tepîya mi fina neqlê xwu waşt Adana. Mi Düziçi Öğretmen Lisesi qedîna û serra siftî ez 1987 di dekewta îmtihandê ûnîversîte û mi Ûnîversîteya Marmaray Beşê Mamostîna Tarîxîqezenc kerd. Mi Beşê Mamostîna Tarîxîya Marmara qedînê tepîya, serra 1992 di sere da mamostîni ro û tayînê min o siftekên vijîya Sêrtî. Mi dewandê bestokda Şîrvanî; Bombat (Cevizlik), Firîyar (Elmalı), Karaca (ze ki yeno mi vîrî, do Hesko bo) di û Şîrvanî mîyan di zî Şehit Hakkı Akyüz İlköğretim Okulu û Şîrvan Lîsesî di, çoşmeyê hîrê serran mamostîni kerdi tepîya ez şîya eskerey. Çaxo ki mi Osmanîye di eskereya xwu kerdê, ez pey hesîyaya ki pîyê mi gurçikan ra nêweş kewto. Hetta eskerey qedîyê qehrê pêrdê mi zî ez qedînaya. Finên di finîy ame mi het, ez zîyaret kerda û deha nêşa bêro zîyareteyda mi. Verê eskerey, mi Sêrtî ra tayînê xwu waşt bî Suwêreki. Senîn ki mi eskerey qedînê, tayînê mi zî vijîya Suwêreki. Mi peynîda 1994î di eskerey qedînê û seranîya 1995î di zî mi fina Suwêreki di dest kerd bi mamostey. Ez amêya welat tepîya, mi Suwêreki di dest kerd bi nê Vajekano Dimilî ya. Verê nêweşeyda pêrdê xwu, mi vatê beno ki ez pîyê xwu bîyara Suwêreki ki xwu rê tayên rehat bikero, labelê 26ê Gulani 1995 di wefat kerd. Pîyê mi merd tepîya, kê ma bêsermîyan mend. Cora ez mejbûr menda û şîya dewda xwu ya Adana Meymandari (1984 ra yo ki ma yê Meymandari di). Wexto ki ma şîyê Meymandari, nufûsê ci 300 bî. Laberê nika çoşmeyê 25 hezarî yo. Ti Suwêreki ra vanê, ti Çêrmûki ra vanê, ti Gerger ra vanê, ti Çewlikî (Çebaxçûr) ra vanê, ti Palo ra vanê, ti Darahênî (Genç) ra vanê, ti cayandê bînan ra vanê, heme ca ra dimilî ameyê Meymandari. Vajekano Dimilî yo ki mi Suwêreki di dest kerd bî pa, mi Meymandar di sero kerd sûr. Qandê na xebata min a Dimilî/Zazakî, zemanên û zemînêndo weş peyda bîbî. Tesîrê Meymandari mi ser o bol o. Ez Meymandar di zewijîyaya, keynên û di lajê mi estê. Ez panc serrî Meymandari di menda tepîya, fina mi tayînê xwu waşt Suwêreki. Serra 2002 ra yo ki ez a Suwêreki di manena.
Şaban Şenateş
Suwêrek 02. 08. 2010
Ben, 01. 01. 1966'da Siverek'in Anazo Köyünde dünyaya geldim. Annem ve babam Siverek'in Bucak mıntıkasından Güngörmez Köyündendir. Çocukluğum Çatok, Halebi ve Akşun köylerinde geçti. Asıl kullandığım Zazaca ağzı da "Dewê Deştî" dediğimiz bu ova köyleri ile Siverek'in merkezine aittir. Burada fasih Zazaca kullanılmaktadır. Bana göre Siverek Zazalarında aynı evde bile iki çeşit Zazaca konuşulmaktadır. Birisi herkes tarafından ve özellikle de çocuklar tarafından konuşulmaktadır ki, kimi zaman yalın ve edebi değeri düşük, ancak herkes tarafından konuşulup anlaşılabilen bir Zazaca, diğeri de birincisine göre daha karmaşık, yapılı ve kurulu sözlerle ifade edilen, kelimeleri özenle seçilen bir diğer çeşit Zazacadır. Annem bu ikincisine "Zazakîya Fesîhi (Fasih Zazaca)" demişti. Sorduğumda ise bunun "Açık, sanatlı, seçkin ve kurulu sözleri olan, bir o kadar da edebi değeri yüksek bir Zazaca." olduğunu söylemişti. Bunlardan örnek vermek gerekirse; Birincisi için; örneğin sayma sayılarında on sayısından sonra "Des û jew, des û didi, des û hîrê, des û çehar, des û panc, des û şeş, des û hewt, des û heşt û des û new"şeklindeki sayma biçimidir. İkincisi için ise; "Jondes, diwês, hîrês, çarês, pancês, şîyês, hewtês, heştês û newês." şeklindeki adeta şiirsel sayma biçimidir. Yine örneğin "Ali'den sonra dilde (dil konusunda) en iyisi benim" gibi bir manayı Zazacada birkaç türlü ifade etmek mümkündür. Bunlardan birincisi (avami Zazaca) için şu şekillerde cümleler kurmak mümkündür: Elî dima ziwanî di en rindê ci ez a. Eger şima Elî nêhesibnê, ziwanî di en rind ez a. Ki şima Elî ravêrê, ziwanî di tewro rind ez a. Yine bunun gibi birçok ifade şekli görmek mümkündür. Ancak Fasih Zazaca için en güzel ifade şekli ise; "Elî serkewtebo, ziwanî di ez rind a" ile cümlenin içinde "Serkewtebo" ibaresi olmakla başlayan cümle biçimleridir. Örneğin gelişi güzel konuşan birisi "Ez do toya bêra" derken, fasih Zazacayı konuşan ise "Ez do bi toya bêra" der. Burada birinci cümle ile bir takım konuşma ve ifade bozuklukları mümkünken, ikincisinde asla bu bozukluk görülmez. İşte bu Fasih Zazacayı Siverek merkez ile başlayan ve Siverek'in batısına doğru giden "Dewê deştî (Ova köyleri)" mıntıkasında buldum. Bu hat aynı zamanda bana Zazacayı hem sevdirdi, hem de güç verdi. Bu Zazaca ile ben diğer dil ve ifadelere meydan okuyabilirim. Bu Zazacada zaman, kip ve diğer dil ve ifade sorunlarıyla karşılaşmazsınız. Bir dilci için gerekli hemen hemen bütün kurallar mevcuttur. Başka bir dilden ithal bir kural almaya gerek yoktur. Bunun için kendi köyümün Zazacasını da ölçü almamış oldum. 1976'da yaşadığım köy olan Halebi'de okul olmadığı için Siverek Temel Eğitim Yatılı Bölge (TEYBO) 'de ilkokula başladım. 1978-1980 olaylarına canlı tanık oldum. 1979-1980'de askerlerle aynı okulu paylaştım. Bu arada asker-öğrenci-öğretmen ilişkilerini bizatihi gördüm ve seyrettim. Zaman zaman meydanlarda bir çocuk olmama rağmen zalimleri, sömürgecileri, sakat anlayışları protesto etmek için miting meydanlarında yer aldım. Ben Adanadayken 1980 İhtilali oldu. Eylülde ilkokul 5. sınıfa Viranşehir Yatılı İlköğretim Bölge Okulunda başlayıp bitirdim. Girdiğim sınav sonucunda Mazıdağı Yatılı Bölge Okuluna gönderildim. Burada yol masraflarımı bile ailem karşılayamadığından, ailemin yaşadığı yer olan Adana'ya yakın Ceyhan Mustafa Beyli Yatılı İlköğretim Okuluna naklimi aldırdım. Burada ortaokulu bitirip girdiğim sınavda Bitlis Öğretmen Lisesini kazandım ve oraya gittim. Ben doğudan kaçarken takdir-i ilahi beni yine doğuya gönderiyordu. Bir yıl sonra Mazıdağı'ndan gittiğim aynı sebeple yine Adana'nın Osmaniye ilçesinin Haruniye (Düziçi) Öğretmen Lisesine nakil yaptım ve liseyi de orada bitirdim. 1987'de girdiğim üniversite sınavında Marmara Üniversitesi Eğitim Fakültesi Tarih Öğretmenliğini kazandım. İstanbul'da iken çeşitli toplantı, konferans, paneller ve benzeri etkinliklere aktif olarak katıldım. Arkadaşlarımla birlikte dergi çalışmasında "Filan kimseler zaten Osmanlıyı eleştiriyor, bari biz yapmayalım." düşüncesine katılmadığım için dergi çalışmalarını terk ettim. Zira bana göre doğru olan da, yanlış olan belirtilecekti. Hiç bir şey bütün haliyle doğru olmadığı gibi, yanlışı da savunmak doğru değildir. Üniversitedeyken mesleğim, aldığım eğitimin bir sonucu olarak milli, kültürel ve hak konularında duyarlı hale geldim. Örneğin kütüphanelerde, okuduğum eserlerde Kürt, Kürtçe, Kürtlerin kökeni gibi konuları araştırıyordum. Bazen daha erken bulmak için indekse bakıyordum, düşündüğüm kavramları arıyordum. Ancak bazı kavramları (özellikle de Kürt, Kürtçe, Kürdistan, vb.) bulamıyordum. Sonra bakıyordum kî indeks ve içindekiler kısmında göremediğim kavramlarla cümle içlerinde karşılaşıyordum. O zaman bunun ardında art niyet olduğunu ve bilimde dahi sansürün olduğunu gördüm. Bu arada zaman zaman Zazaca yazmaya çalışıyordum, alfabe güçlüğüyle karşılaşıyordum. Tabi ki bu alanda çalışanları bilmediğim gibi bunların varlığını düşünemiyordum. Üniversitede Osmanlıca (Paleografya ve diplomatika) dersleri almıştım. Üstad Bediüzzaman Said-i Kürdi'nin "Asar-ı Bediiyye" eseri elime geçti. Kürtlerle ilgili kısımları milli benliğimi okşuyordu. Kendisinin gerçekçi bir hakperest ve ümmetçi olduğunu düşünüyordum. 1992 yılında mezun olup Siirt'in Şirvan İlçesi Bombat (Cevizlik) Köyünde sınıf öğretmeni olarak göreve başladım. Bu arada Siverek'e döndüğümde o zaman sağ olan dedem ve ninemden naklen aldığım beş on Zazaca hikayeyi Türkçe alfabeyle yazdım. Bunlar Zazacadaki ilk yazılarımdı. 1995 yılında askerlikten dönünce sene başında Siverek'te Vajekano Dimilî ye başladım. Sonra babamın vefatı münasebetiyle ailemin yaşadığı yer olan Meymandar 'a tayin istedim. Burada Siverek, Gerger, Çermik, Palu, Bingöl, Genç, Tunceli, Lice, Diyarbakır, Elazığ, Solhan gibi adeta Zaza memleketi ile iç içe yaşadım. Bu doğal Zaza laboratuvarından oldukça yararlandım. 2002'de tekrar Siverek'e taşındım ve Vajekano Dimilî üzerinde yoğunlukla çalışmaya başladım. Son beş buçuk yıllık süre içinde her gün en az dört beş saat (kimi günler sekiz ila on iki saat arasında) bilgisayar başında çalışarak Vajekano Dimilî yi meydana getirdim. Bu süre içerisinde kendimi ve ailemi ihmal ederken manevi hizmetleri de aksatmak zorunda kaldım. Ancak yine biliyordum ki feragat olmazsa, böyle bir eser meydana gelmeyecekti. Çokları bana erken davranmam gerektiğini söylemesine rağmen ben çalışmamı olgunluk kazansın diye geciktirdim. Çünkü birçok kavramın ancak zamanı gelince ortaya çıkacağını (örneğin düğün yaşanmadan düğünle ilgili kelimeler, yıldız seyredilmeden yıldız kavramları, kış gelmeden kış ile ilgili kelimeleri, yaz gelmeden yaz ile ilgili kelimeleri, coğrafya değişmeden farklı coğrafik kavramların tespit edilemeyeceğini) biliyordum. Kaşgarlı Mahmud'un Divan-i Lugat'it-Türk adlı eserini tanıyınca, Zazaca'da da da böyle bir çalışmanın olması gerektiğini düşündüm. Bu da bana ilham kaynağı oldu. Ben menfi milliyetçiliği hep bir hastalık olarak görüyordum. Ancak başkasının milliyetçisi ise hiç olamazdım. Çünkü bu da ayrı bir hastalık olurdu. Geçmişimizin pek parlak eserler vücuda getirdiğini göremiyordum ancak daha kötü olan başkasının hünerleriyle ise hiç övünemezdim. Keşke bu çalışma da bin yıl önce olsaydı. Geciktiğimin farkındayım. Werrekê mi bi Mehmûdê Qaşgarî!
Şaban Şenateş
Siverek 02. 08. 2010